Dị ứng thực phẩm ở trẻ: Triệu chứng, nguyên nhân và cách xử lý

Là cha mẹ, chúng ta luôn cố gắng hết sức để cung cấp cho con mình nguồn dinh dưỡng tốt nhất, mang đến nhiều loại thực phẩm để đảm bảo sự đa dạng và cân bằng. Tuy nhiên, đôi khi trẻ xuất hiện các phản ứng sau khi ăn một số loại thực phẩm nhất định – đó là hậu quả của dị ứng hoặc chứng bất dung nạp thực phẩm.

Dị ứng thực phẩm là gì?

Dị ứng thực phẩm là phản ứng bất thường của hệ thống miễn dịch trong cơ thể đối với thực phẩm. Hệ miễn dịch bình thường hoạt động để bảo vệ chúng ta khỏi các vi sinh vật gây hại. Khi hệ miễn dịch bị kích hoạt bởi thực phẩm, dị ứng thực phẩm sẽ xảy ra.

Nguyên nhân gây dị ứng thực phẩm là gì?

Một số loại thực phẩm có khả năng gây ra phản ứng dị ứng ở trẻ em cao hơn các loại khác, bao gồm trứng, sữa, đậu phộng, các loại hạt cây, đậu nành và lúa mì.

Khuynh hướng di truyền là lý do phổ biến nhất giải thích tại sao một số trẻ lại bị dị ứng thực phẩm: nếu cha hoặc mẹ hoặc cả hai có tiền sử dị ứng thực phẩm, dị ứng đường hô hấp hoặc bệnh chàm (eczema), trẻ sẽ có nguy cơ mắc các bệnh lý dị ứng tương tự cao hơn.

Trẻ em bị bệnh chàm cũng có nguy cơ phát triển dị ứng thực phẩm cao hơn.

Các chất gây dị ứng thực phẩm phổ biến ở trẻ em

Gần như bất kỳ loại thực phẩm nào cũng có thể gây dị ứng, nhưng những thực phẩm sau đây nằm trong số các tác nhân kích thích phổ biến nhất:

Sữa bò

Dị ứng sữa bò là một trong những loại dị ứng thực phẩm phổ biến nhất ở thời thơ ấu. Hầu hết trẻ em cuối cùng sẽ tự khỏi khi lên 3–5 tuổi.

Trứng

Dị ứng trứng do phản ứng dị ứng với protein chủ yếu được tìm thấy trong lòng trắng trứng. Vì không thể ăn lòng đỏ trứng mà không dính một chút lòng trắng nào, trẻ dị ứng với protein trứng cần hoàn toàn tránh ăn trứng.

Đậu nành

Dị ứng đậu nành thường được phát hiện khi trẻ sơ sinh cần chuyển sang dùng sữa công thức làm từ đậu nành sau khi bị nghi ngờ dị ứng sữa bò. Hầu hết trẻ em sẽ khỏi dị ứng đậu nành khi lớn lên, mặc dù một số vẫn bị dị ứng cho đến khi trưởng thành.

Lúa mì và gluten

Dị ứng lúa mì có thể xuất hiện khi trẻ bắt đầu ăn ngũ cốc làm từ lúa mì trong giai đoạn chuyển sang ăn dặm. Bánh mì và mì ống là những tác nhân phổ biến khác. Một số trẻ phản ứng đặc biệt với gluten, một loại protein có trong lúa mì và một số loại ngũ cốc khác.

Hải sản

Động vật có vỏ là một trong những tác nhân gây dị ứng thực phẩm phổ biến nhất ở trẻ em lớn tuổi tại châu Á. Dị ứng cá ít phổ biến hơn nhưng vẫn có thể xảy ra.

Đậu phộng

Mặc dù dị ứng đậu phộng phổ biến hơn ở phương Tây, nhưng đây lại là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra các phản ứng dị ứng nghiêm trọng ở trẻ em Singapore.

Các loại hạt cây

Các loại hạt cây bao gồm quả óc chó, quả hồ đào, hạt điều, hạt Brazil, hạnh nhân và hạt phỉ. Một người có thể bị dị ứng với tất cả các loại hạt cây hoặc chỉ bị dị ứng với các loại hạt cụ thể.

Triệu chứng dị ứng thực phẩm ở trẻ em

Các triệu chứng dị ứng thực phẩm phổ biến nhất liên quan đến da. Trong vòng vài phút đến vài giờ sau khi ăn thực phẩm kích thích, trẻ có thể bị nổi mề đay – các nốt phát ban đỏ, ngứa, sưng tấy với kích thước khác nhau và có thể xuất hiện ở bất cứ đâu trên cơ thể. Một số trẻ còn bị sưng tấy quanh môi hoặc mắt.

Các triệu chứng phổ biến thứ hai thuộc về đường tiêu hóa, bao gồm đau dạ dày, nôn mửa hoặc tiêu chảy.

Trong các trường hợp nghiêm trọng hơn, dị ứng thực phẩm có thể gây khó thở, sưng tấy họng hoặc lưỡi, hoặc giảm huyết áp khiến trẻ trông xanh xao hoặc có cảm giác ngất xỉu.

Chứng bất dung nạp thực phẩm và dị ứng thực phẩm: sự khác biệt là gì?

Chứng bất dung nạp thực phẩm là tình trạng cơ thể không có khả năng xử lý thực phẩm do nguyên nhân sinh lý, không phải do phản ứng miễn dịch. Loại phổ biến nhất là chứng bất dung nạp lactose, trong đó cơ thể thiếu enzym lactase cần thiết để phân giải lactose – loại carbohydrate chính trong các sản phẩm từ sữa như sữa và pho mát. Các triệu chứng bao gồm đau bụng, đầy hơi và tiêu chảy sau khi tiêu thụ các sản phẩm từ sữa.

Chứng bất dung nạp thực phẩm cũng có thể bị kích hoạt bởi các hóa chất tự nhiên có trong thực phẩm – chẳng hạn như caffeine – hoặc bởi các chất phụ gia như bột ngọt (MSG), có thể gây đau đầu, bốc hỏa hoặc đau ngực.

Những điểm khác biệt chính giữa dị ứng thực phẩm và chứng bất dung nạp thực phẩm là:

• Độ tuổi khởi phát: dị ứng thực phẩm thường gặp hơn ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, trong khi chứng bất dung nạp thực phẩm có xu hướng phát triển vào thời kỳ thanh thiếu niên hoặc khi trưởng thành.
• Ngưỡng liều lượng: trẻ bị dị ứng thực phẩm có thể phản ứng với cả một lượng rất nhỏ thực phẩm kích thích. Các triệu chứng của chứng bất dung nạp thực phẩm liên quan đến liều lượng – mọi người có nhiều khả năng phản ứng hơn khi tiêu thụ với lượng lớn hoặc ăn loại thực phẩm đó thường xuyên.
• Mức độ nghiêm trọng: dị ứng thực phẩm có thể dẫn đến sốc phản vệ – một phản ứng nghiêm trọng, có khả năng đe dọa tính mạng liên quan đến khó thở, mất ý thức và giảm huyết áp. Sốc phản vệ không xảy ra trong chứng bất dung nạp thực phẩm.

Dị ứng thực phẩm ở trẻ em được chẩn đoán như thế nào?

Khi bạn đưa trẻ đến khám, bác sĩ nhi khoa sẽ hỏi chi tiết về tiền sử bệnh của trẻ, các loại thực phẩm gây ra phản ứng, các triệu chứng phát triển và mức độ xuất hiện nhanh chóng của các triệu chứng sau khi ăn.

Tùy thuộc vào tiền sử bệnh của trẻ, bác sĩ chuyên khoa dị ứng có thể thực hiện một hoặc nhiều xét nghiệm sau đây để xác nhận chẩn đoán:

• Xét nghiệm lẩy da (Skin prick test)
• Xét nghiệm máu IgE (immunoglobulin E) – để phát hiện các kháng thể gây dị ứng hình thành khi có tình trạng dị ứng
• Thử thách thực phẩm qua đường miệng (Oral food challenge)

Xét nghiệm lẩy da là gì?

Xét nghiệm lẩy da được sử dụng để xác định các chất gây dị ứng (dị nguyên). Một lượng nhỏ các chất bị nghi ngờ gây dị ứng được đưa vào da và quan sát phản ứng. Khi chất gây dị ứng xâm nhập vào da, cơ thể sẽ sản xuất ra kháng thể để chống lại nó; các kháng thể này kích hoạt việc giải phóng các hóa chất như histamin, tạo ra phản ứng dị ứng tại vị trí lẩy.

Xét nghiệm lẩy da được thực hiện như thế nào?

Trước khi xét nghiệm, bác sĩ sẽ xem xét tiền sử bệnh của trẻ và tiến hành khám sức khỏe. Một giọt nhỏ chất nghi ngờ gây dị ứng được nhỏ lên da lưng hoặc cẳng tay của trẻ, sau đó bề mặt da được cào nhẹ bằng một chiếc kim nhỏ. Vùng da này sau đó được theo dõi để tìm các dấu hiệu phản ứng dị ứng.

Kết quả sẽ có trong vòng 15 phút. Nếu trẻ bị dị ứng với chất được xét nghiệm, một nốt sưng đỏ, ngứa sẽ xuất hiện tại vị trí lẩy.

Cách chuẩn bị cho xét nghiệm lẩy da

Các loại thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả. Trẻ không nên dùng bất kỳ loại thuốc kháng histamin hay thuốc ho dạng si-rô nào trong 5 ngày trước khi làm xét nghiệm.

Xét nghiệm lẩy da có an toàn cho trẻ em không?

Xét nghiệm lẩy da rất an toàn và nhìn chung không gây đau, mặc dù một số trẻ có thể cảm thấy hơi khó chịu. Phản ứng trên da sẽ tự giảm sau vài giờ. Nếu cơn ngứa gây khó chịu, bác sĩ có thể kê đơn thuốc kháng histamin đường uống hoặc kem bôi chứa steroid nhẹ.

Xét nghiệm này có thể xác định nhiều chất gây dị ứng trong một lần, giúp bác sĩ của trẻ xây dựng một kế hoạch quản lý dị ứng phù hợp.

Cách quản lý dị ứng thực phẩm ở trẻ em

Phương pháp tiếp cận chính để quản lý dị ứng thực phẩm là tránh tuyệt đối loại thực phẩm kích thích. Điều này bao gồm:

• Đọc kỹ nhãn thành phần trên tất cả các sản phẩm thực phẩm đóng gói.
• Thông báo cho nhân viên nhà hàng về tình trạng dị ứng của trẻ và yêu cầu các dụng cụ nấu nướng không bị dính chéo thực phẩm gây dị ứng.
• Báo cho những người quan trọng trong cuộc sống của trẻ – nhân viên chăm sóc trẻ, giáo viên, nhân viên nhà trường và phụ huynh của bạn bè – về tình trạng dị ứng, cách nhận biết các triệu chứng và những việc cần làm trong trường hợp khẩn cấp. Lập một bản kế hoạch hành động bằng văn bản sẽ rất hữu ích.

Những việc cần làm trong khi xảy ra phản ứng dị ứng

Đối với các triệu chứng nhẹ (phát ban, nổi mề đay, chảy nước mắt hoặc ngứa mắt): có thể cho dùng các loại thuốc kháng histamin không kê đơn theo lời khuyên của bác sĩ hoặc dược sĩ. Theo dõi chặt chẽ mọi thay đổi và tìm kiếm sự trợ giúp y tế nếu các triệu chứng trở nên tồi tệ hơn.

Đối với các triệu chứng nghiêm trọng (đau bụng, buồn nôn, nôn mửa hoặc khó thở): tiêm epinephrine ngay lập tức. Đặt trẻ nằm ngửa với tư thế kê cao chân và giữ ấm cho trẻ. Nếu trẻ bị nôn hoặc khó thở, hãy giúp trẻ ngồi dậy hoặc nằm nghiêng. Đưa trẻ đến khoa cấp cứu ngay lập tức, ngay cả khi các triệu chứng có vẻ được cải thiện.

Nếu trẻ được kê đơn sử dụng bút tiêm epinephrine tự động (autoinjector), hãy đảm bảo trẻ biết cách sử dụng và khi nào cần dùng, cũng như luôn mang theo nó bên mình mọi lúc.

Khi nào bạn nên đi khám bác sĩ?

Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ nếu bạn nghi ngờ con mình bị dị ứng thực phẩm. Nếu trẻ có các triệu chứng nghiêm trọng – khó thở, xanh xao hoặc mất ý thức – hãy đến trung tâm chăm sóc khẩn cấp nhi khoa (UCC) gần nhất mà không được chậm trễ.

Bài viết này được thẩm định bởi Dr Victoria Tan, bác sĩ nhi khoa tại Parkway East Paediatric Urgent Care Centre.